AEC được xem là một trong ba trụ cột chính của ASEAN với mục tiêu tạo ra một thị trường chung duy nhất và cơ sở sản xuất thống nhất nhằm hình thành một khu vực kinh tế ổn định, có thể hội nhập đầy đủ vào nền kinh tế toàn cầu. Theo đó, AEC sẽ được ví như một đoàn tàu bao gồm năm “ toa” là những càm kết cơ bản giữa các nước  ASEAN như dịch chuyển tự do hàng hóa, dịch vụ, lao động có tay nghề, dịch chuyển tự do hơn của các nguồn vốn và nguồn đầu tư.

Theo kế hoạch, đến cuối năm 2015,” đoàn tàu” AEC chính thức khởi hành và người lao động có kỹ năng, tay nghề cao sẽ được dịch chuyển tự do trong khối ASEAN. Hành khách trên “ toa tàu” lao động đi và đến Việt Nam sẽ là những lao động có kỹ năng, tay nghề cao của các nước. Điều đó đặt ra những thách thức cho những lao động tay nghề thấp phải đối mặt với tình trạng thất nghiệp, mất việc làm. Và đó cũng là cảnh báo mà Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) và Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) đưa ra qua nghiên cứu của mình. Nhưng họ cũng cho rằng,  nếu lao động Việt Nam có đủ sức cạnh tranh cùng các nước trong khu vực thì cơ hội tìm việc làm của họ rất lớn. Bởi AEC sẽ tác động làm cho GPD của Việt Nam thêm 14,5% và việc làm tăng trưởng thêm 10,5%  vào năm 2025. Theo thỏa thuận giữa các nước ASEAN, khi đoàn tàu AEC xuất phát chỉ cho phép lao động thuộc tám nghành, bào gồm: Kiểm toán, kiến trúc, kỹ sư, nha sĩ, bác sĩ, y tá, điều tra viên và du lịch, được quyền lên “ toa lao động” với sự công nhận lẫn nhau về tay nghề tương đương.

Đối với Việt Nam, qua báo cáo thông tin thị trường lao động cho thấy, tính đến hết tháng 6-2014 có 69,3 triệu người từ 15 tuổi trở lên, trong đó có 53,7 triệu người đang nằm trong độ tuổi lao động. Trong số đó, chỉ có gần 19% lao động qua đào tạo. khoảng hơn 45% lao động làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp, với năng suất thu nhập thấp và phần lớn chưa qua đào tạo . Cái khó của Việt Nam là tỷ lệ lao động chưa qua đào tạo lớn dễ đẫn tới mất cơ hội có việc làm và thất nghiệp ngay khi AEC bắt đầu hoạt động. Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp (DN) nước ngoài khi đầu tư vào Việt Nam đều tính tới lợi thế giá thành nhân công rẻ nhưng khi tiến hành tuyển dụng, họ mới thấy rằng lao động Việt Nam quá thiếu kỹ năng làm việc “ non” tay nghề, tiếng Anh kém hơn rất nhiều so kỳ vọng.

Đặc biệt, ở Việt Nam, đối với những ngành nghề thuộc nhóm được tự do dịch chuyển như ở các lĩnh vực kỹ thuật, quản lý tài chính, kế toán nếu cần tuyển dụng nhân sự cấp cao, tay nghề bậc cao cũng không hề dễ dàng. Riêng đối với ngành dịch vụ du lịch, qua khảo sát thực tế đối với hơn 200 DN hoạt động trong lĩnh vực này cũng cho thấy nhiều cảnh báo xấu về tay nghề và kỹ năng của người lao động (NLĐ).

Hiện nay,  chính sách tuyển dụng lao động nước ngoài tại Việt Nam đang rất khắt khe nên các nhà tuyển dụng bắt buộc phải có chính sách sử dụng lao động tại Việt Nam mặc dù chưa thật sự phù hợp với yêu cầu nhưng bù lại họ chỉ cần chi trả mức lương thấp hơn. Tay nghề thấp, không qua đào tạo, thiếu các kỹ năng làm việc dẫn tới năng suất lao động kém và NLĐ lại tiếp tục rơi vào cái vòng luẩn quẩn: Tay nghề kém, năng suất thấp, thu nhập thấp, thất nghiệp, mất động lực tự đào tạo, tay nghề không được nâng lên… Các DN tất nhiên đang đón chờ sự ra đời của AEC để tuyển dụng, nhưng họ cũng phải đứng trước thách thức về chi phí lớn hơn khi tuyển dụng nhân sự từ nước ngoài.

Để không “ lỡ vé lên tàu” AEC, Việt Nam và các quốc gia thành viên cần gấp rút xây dựng chính sách và thể chế hỗ trợ sự phát triển toàn diện và công bằng. Đối với thị trường lao động non trẻ Việt Nam, ông Yoshiteru Uramoto, Giám đốc khu vực châu Á – Thái Bình Dương của ILO cho rằng, nếu không có sự quản lý quyết đoán, thì tiến trình thành lập AEC có thể làm gia tăng sự bất bình đẳng và làm trầm trọng thêm những khiếm khuyết của thị trường lao động như việc làm phi chính thức và lao động nghèo.

“ Đoàn tàu” AEC sẽ không chờ ai cả, vì thế, trong lĩnh vực dạy nghề, Thủ tướng Chính phủ đã có Quyết định số 761/QĐ-TTg phê duyệt đề án phát triển trường nghề chất lượng cao đến năm 2020 nhằm đào tạo những nghề đạt đẳng cấp khu vực và thế giới. Chính lúc này là thời điểm chúng ta mạnh dạn cải tổ hệ thống đào tạo nghề, nâng cao chất lượng lao động. Tuy nhiên, để nắm bắt cơ hội trên “ đoàn tàu” AEC và hạn chế tác động tiêu cực của nó, đòi hỏi NLĐ phải thay đổi để đáp ứng yêu cầu về chất lượng của DN để dành cơ hội cho mình. Giám đốc điều hành  công ty tuyển dụng nhân sự cấp cao Navigos Search cũng cho rằng, AEC sẽ mở ra những cơ hội lớn cho những lao động Việt Nam có tay nghề cao, tiếng Anh tốt được làm việc ở các nước ASEAN với mức thu nhập cao hơn. Riêng đối với các DN cũng phải tính đến các chính sách đãi ngộ cao hơn để giữ chân lao động có chất lượng. Tất nhiên điều này là rất khó đối với các DN vừa và nhỏ cũng như khối DN nhà nước.

Bà Sukti Dasgupta, Chuyên gia văn phòng ILO khu vực châu Á – Thái Bình Dương: “ Việt Nam cần đồng chỉnh các chính sách công nghiệp và việc làm; hỗ trợ các DN vừa và nhỏ; liên kết các hệ thống giáo dục- đào tạo với các nhu cầu trong lĩnh  vực tư nhân; đầu tư vào cơ sở hạ tầng và sự kết nối; thiết lập sàn an sinh xã hội, bao gồm lao động di cư, tăng cường liên kết giữa tiền lương- năng suất lao động theo hướng tiền lương cao hơn, thành lập cơ quan nghiên cứu về tiền lương tối thiểu để bảo vệ NLĐ không bị trả lương quá thấp. Thúc đẩy bình đẳng giới; đối thoại ba bên; thông tin giám sát thị trường lao động … Và cần ưu tiên giải quyết những vấn đề trọng tâm của nước mình nhằm tận dụng tối đa những cơ hội mà AEC mang lại”.

Theo Thời Nay